column

2013 2012 2011 2012 2011 2012 2010 2009 2008 2007 2006

Het alomvattende gebaar

Ger van ElkHeeft een maatschappij een kleur? Als ik ergens ben stel ik me wel eens die vraag en raad ik naar het antwoord. Soms is het gemakkelijk vast te stellen voor een huis, een straat, een dorp, een stad of een landschap, maar voor een heel land is het eigenlijk een ondoenlijke klus. De daaropvolgende vragen, naar de reden en betekenis van die kleur bij voorbeeld, zijn vaak nog moeilijker te beantwoorden, maar helpen je wel de onderlinge verschillen tussen mensen, tijden en plaatsen te benoemen. Hoe, bij voorbeeld, heeft de rode kleur van bakstenen ons beïnvloed, wat doet het grijs van leisteen met Belgen en Engelsen en het donkergroen van het regenwoud of het oker van de woestijn met zijn bewoners? Of, hoe werkt de caleidoscoop, die de moderne metropool is, in op ons levensgevoel? Het is een spel waar ik graag mee bezig ben.

De kunstenaar Ger van Elk heeft in de afgelopen jaren werken gemaakt die aan die vragen raken. In zijn Conclusies heeft hij vele lagen verf over een fotografisch beeld heen geschilderd, zodat een monochroom uiterlijk is ontstaan als een samensmelting van alle kleuren in de oorspronkelijke voorstelling. Alleen aan de hand van de dikke randen om het doek is nog te herleiden om welk uitgangspunt het ging: een sneeuwlandschap in Sankt Moritz, bij voorbeeld, of de façade van de met vulkanische steen gebouwde kathedraal van Clermont-Ferrand. Eigenlijk past wat Van Elk doet in een klassieke artistieke traditie, namelijk om steeds maar weer opnieuw greep te krijgen of een visie te geven op de constructie van de wereld: hoe ziet het er uit achter wat we zien, hoe zit het nu echt in elkaar? Het steeds opnieuw visualiseren van ‘het alomvattende gebaar’, althans de poging daartoe, is een van de mooiste opgaven die beeldend kunstenaars zich in de loop der eeuwen hebben gesteld. De vrijheid die ze daarbij nemen onderscheidt hen van de wetenschap, filosofie of religie en legitimeert alleen al hun bestaan.

Van Elk ondernam in 1971 een ander ‘alomvattend gebaar’, waarvan het resultaat, evenals twee van zijn recente Conclusies uit 2008, onlangs door het Kröller-Müller Museum met steun van de BankGiro Loterij is aangekocht. Met La Pièce wilde hij een werk maken van absolute schoonheid, in dubbele zin. Enerzijds een prachtig wit gelakt blokje hout, anderzijds geschilderd op een plek waar geen stof is: midden op de oceaan. Daartoe ging hij op een vrachtschip mee richting Groenland om ten westen van IJsland het bewuste blokje te beschilderen.

In dit zoeken naar het elementaire, het begin van alle creativiteit, gingen veel kunstenaars hem voor. Dat Van Elk zijn gebaar met zoveel humor en relativeringsvermogen kon doen was mede te danken aan de intens serieuze zoektochten van een kunstenaar als Ad Reinhardt, die eind jaren 50 tot de conclusie kwam dat de kunst zich alleen nog maar kon uitdrukken in gradaties van zwart, in geometrische vlakken geordend. Van Ad Reinhardt kocht het museum ook een belangrijk werk aan: zijn Ultimate Painting # 39 uit 1960, met steun van de Vereniging Rembrandt en haar Titus Fonds, de Mondriaan Stichting en weer de BankGiro Loterij. Beide werken zijn vanaf 11 september 2010 te zien in een presentatie met voornamelijk zwarte en witte werken uit de jaren 60 en 70 uit de eigen collectie.

In de kunst van die jaren was een grote behoefte aan bezinning op de uitgangspunten van de kunst en werden de uiterste polen zwart en wit door heel veel kunstenaars en op verrassend uiteenlopende wijzen afgetast. De zoektocht naar het alomvattende gebaar blijft ons steeds bezighouden en wat gebeurde in die magische jaren, blijft een inspiratiebron. In ons museum merken wij uit de reacties van het publiek dat het stralende wit en het geheimzinnige zwart in kunstwerken een grote aantrekkingskracht uitoefenen. Het ultieme alomvattende gebaar zal waarschijnlijk nooit gemaakt worden, net zoals de kleur van een maatschappij niet objectief is vast te stellen, gelukkig maar, want de zoektocht ernaar kan het leven een intense kleur geven en dat kan zeer bevredigend zijn.

Evert van Straaten
September 2010